Discussion about terms of use is ongoing | 4th General Meeting

Anarchosyndykalizm

Z Anarchopedia

Spis treści

[edytuj] Anarchizm syndykalistyczny

Początkowo anarchosyndykalizm nie był odrębnym nurtem w ideologii anarchistycznej, lecz jednym z odłamów oddziałującym na mentalność i praktyczną działalność rewolucyjnych syndykatów, w których ścierały się różne ideologie. Syndykaty owe wyłoniły się ze związków zawodowych jako symbol świadomości robotników i próba solidarnej walki z kapitalistami o wspólne interesy. Anarchiści zaś wstępując do rewolucyjnych syndykatów wnieśli skrajną negację państwa i spraw politycznych, syndykaliści przekazali zaś anarchistom formy działań zorganizowanych dotąd dogmatycznie przez anarchistów odrzucane.

Jednak za prawdziwego prekursora i twórcę anarchosyndykalizmu skrystalizowanego i będącego kolejnym nurtem w anarchizmie należy uznać Fernanda Pelloutiera, który w 1895 roku na łamach francuskiego periodyka anarchistycznego "Les Temps Nouveaux" opublikował artykuł na temat syndykalizmu. Odpowiadając w nim na pytanie czym jest syndykat pisze iż "jest to zrzeszenie do którego może przyłączyć się każdy i każdy może wystąpić, nie posiadające przewodniczącego (...), jego celem jest studiowanie i dyskutowanie podobnych sobie interesów zawodowych", członkowie zaś nie potrzebują żadnego pozwolenia ze strony prawa by się połączyć i wspólnie działać, legalny statut syndykatu jest zaś "tylko zabawnym środkiem uprawiania propagandy rewolucyjnej gwarantowanej przez państwo", w związku zaś zwycięża opinia "najbardziej powszechna", która jest obowiązująca poprzez akceptację przez jednostki. Nie ma zatem żadnej formy parlamentarnego głosowania. Proponuje nam stosowanie doraźnych ogniw zarządzania syndykatem. Biorąc jednak pod uwagę niebezpieczeństwo autorytaryzmu zaleca zatem by wszelkie powstałe organizacje doraźne nie miały charakteru trwałego. Jednak widzi potrzebę istnienia tych doraźnych organizacji by w momencie zwycięstwa rewolucji istniały już zalążki jakiejś formy organizacyjnej zdolnej do przejęcia i poprowadzenia środków produkcji.

Syndykat zatem według Pelloutiera stanowi organizację zarazem rewolucyjną i libertarną. Przewiduje on iż w porewolucyjnym okresie przejściowym, poprzedzającym ustanowienie anarchokomunizmu, syndykaty jako ideał wolnych stowarzyszeń wolnych producentów będą stanowić naturalną podstawę nowego ładu.

Syndykalizm krytykował, podobnie jak i inne nurty anarchizmu, demokrację, parlamentaryzm, militaryzm, burżuazję. Widoczna była także niechęć do inteligencji, a co za tym idzie pojawiały się hasła robotniczej samowystarczalności. Podstawową zaś metodą działania miała być akcja bezpośrednia - czynny opór stawiany wobec właścicieli środków produkcji oraz struktur i instytucji państwa. Czyn miał być wszystkim. Akcja bezpośrednia zaś mogła przybierać różną postać. Mogła być cicha lub głośna, legalna lub pozaprawna, z użyciem przemocy lub bez. Oparta zaś na strajkach akcja bezpośrednia miała się przerodzić w jakimś momencie, po przekroczeniu krytycznego punktu świadomości klasowej, w strajk generalny, który miał doprowadzić do przejmowania kontroli nad środkami produkcji (ekspriopracja)72, a w efekcie doprowadzić do ziszczenia anarchistycznego marzenia o zniesieniu państwa i kapitału i wprowadzeniu anarchokomunizmu.

Bardzo dobrze obrazuje nam czym jest syndykalizm i pomaga lepiej zrozumieć jego istotę, związek z anarchizmem, a zarazem odrębność tego nurtu, artykuł opublikowany w 1913 roku na łamach "Sprawy Robotniczej". Autorzy wyjaśniają nam, iż "syndykalizm nie jest partią, ani też ruchem sztucznie wywołanym. Jest to ruch zupełnie naturalny i konieczny, można by rzec biologiczno-społeczny". Kontynuując temat artykuł objaśnia nam iż wszystkie pokrzywdzone masy społeczne stopniowo organizują się w harmonijną jedność jaką są syndykaty zawodowe, oparte na zasadzie federacji. Syndykaty zaś powołane do walki lecz nie parlamentarnej tylko drogą rewolucyjnej akcji bezpośredniej. Rewolucyjne syndykaty w swym działaniu posługują się zaś sabotażem, obstrukcją i strajkiem73.

Możemy zatem z całą świadomością syndykalizm anarchistyczny zaliczyć do odrębnego nurtu myśli anarchistycznej. Bowiem anarchosyndykalizm występował przeciwko państwu przy pomocy rewolucyjnych syndykatów robotniczych walczących o swoje prawa. I tak jak inne nurty anarchizmu postulował zniesienie państwa. Na jego miejsce proponował ustanowienie anarchizmu komunistycznego74. I tylko w okresie przejściowym syndykaty jako najbardziej przygotowane do działania i kontynuowania produkcji w "wolnych zrzeszeniach wolnych producentów" miały przejąć cykl produkcji i redystrybucji dóbr.

Postulowanie anarchizmu komunistycznego dobitnie potwierdza fakt, iż anarchosyndykalizm możemy zaliczyć do jednego z nurtów myśli anarchistycznej. Sam fakt zaproponowania takiego rozwiązania, jako idealnego ustroju społecznego, wskazuje nam jak duży wpływ w środowisku anarchosyndykalistów odgrywała myśl społeczna Kropotkina. Wynika z tego jasno, iż syndykaliści również w dążeniu do stworzenia idealnego systemu społecznego proponowali anarchizm komunistyczny, z tą tylko różnicą iż widzieli potrzebę organizowania się w związki oraz dopuszczali myśl o istnieniu przejściowego systemu z dominacją syndykatów rewolucyjnych.

Jedyną zaś cechą różniącą syndykalizm rewolucyjny od innych odłamów anarchizmu było przyzwolenie na tworzenie tymczasowych, luźnych struktur organizacyjnych o charakterze wolnościowym, mających na celu ułatwienie przejęcia produkcji po rewolucji zakończonej zniesieniem państwa.

[edytuj] Współcześnie

Artykuł "Anarchosyndykalizm" jest jeszcze nierozbudowany i wymaga uzpełnienia treści. Jeżeli chcesz, możesz go zmodyfikować, uzupełnić lub rozbudować.

[edytuj] Organizacje

Artykuł "Anarchosyndykalizm" jest jeszcze nierozbudowany i wymaga uzpełnienia treści. Jeżeli chcesz, możesz go zmodyfikować, uzupełnić lub rozbudować.

[edytuj] Gospodarka

Artykuł "Anarchosyndykalizm" jest jeszcze nierozbudowany i wymaga uzpełnienia treści. Jeżeli chcesz, możesz go zmodyfikować, uzupełnić lub rozbudować.

[edytuj] Organizacja

[edytuj] Historycznie

Organizacja anarcho-syndykalistyczna, opierająca się na zasadzie federalistycznej, jest zbudowana od dołu w górę, od prostego ku złożonemu. Jednostką organizacyjną, fundamentem ruchu jest związek przemysłowy lub zawodowy, to jest jednoczący robotników różnych fachów, pracujących w jednej i tej samej gałęzi wytwórczości, lub robotników tego samego fachu. Ruch zawodowy przeważnie opiera się na związkach zawodowych i to dość często z wielką szkodą dla prowadzenia akcji ekonomicznej, gdyż robotnicy danej gałęzi wytwórczości należą ze względu na różne swe fachy do różnych, odpowiednich związków zawodowych. Związki zawodowe względnie przemysłowe, powiązane są federacyjnie w ogólno-krajową Federację Przemysłową względnie Zawodową (np. metalowców, robotników budowlanych, górników itd.), te zaś z kolei z Federacjami Przemysłowymi lub Zawodowymi tego samego rodzaju innych krajów – w Federacje Międzynarodową. Instancją decydującą o życiu wewnętrznym organizacji o obliczu ideowym i taktyce ruchu jest Kongres Ogólno-Krajowy, składający się z przedstawicieli związków zawodowych. Kongres wybiera tak zwaną „Komisję Wykonawczą” (techniczną), której funkcje są ograniczone wyłącznie do wykonywania uchwał Kongresu, prowadzenia propagandy idei anarcho-syndykalizmu w słowie i piśmie, utrzymywania kontaktu związku i federacji pomiędzy sobą. Komisja Wykonawcza nie decyduje, ani nie prowadzi żadnych akcji ekonomicznych czy społecznych bez wyraźnego polecenia organizacji. O ile jej rzeczą może być inicjowanie akcji społecznej, o tyle zupełnie nie miesza się do akcji ekonomicznych, nie wywierając żadnego przymusu na związki zawodowe. Związek zawodowy jest zupełnie autonomiczny w łonie Federacji Przemysłowej, jak również Federacja Przemysłowa w łonie Organizacji Krajowej. Podobnie jak kierownictwo organizacji całej, tak też kierownictwo Związku i Federacji ma funkcje wyłącznie wykonawcze. Ustalanie opłat członkowskich, składek na fundusz solidarności należy do ogólnego zebrania Związku. Autonomia panuje również w dziedzinie działalności. Akcję ekonomiczną danej miejscowości i w danym zawodzie prowadzi odnośny związek zawodowy; jeżeli rozszerza się ona na cały kraj – odnośna Federacja Przemysłowa. W ogóle do Federacji Przemysłowej należy działalność zawodowa, organizacyjna i propagandowa w danym fachu, w obrębie całego kraju. Odbywa ona stale kongresy, niezależne i nieskrępowane w swych uchwałach od Komisji Wykonawczej. Oczywiście, że obowiązują ją uchwały Kongresu Ogólno-Krajowego.

Organizacją równoległą do Federacji Przemysłowych jest Federacja Giełd Pracy. Giełda Pracy powstaje w każdej miejscowości, gdzie istnieje kilka związków zawodowych; jest to instytucja łącząca związki zawodowe różnych fachów w danej miejscowości. Do jej zadań należy prowadzenie akcji ekonomicznej, jeżeli ona obejmuje wszystkie zawody w danej miejscowości; służy ona jako organ porozumiewawczy pomiędzy związkami. Głównym bodaj zadaniem jej jest prowadzenie akcji solidarnościowych, to jest podział zapomóg na wypadek strajku. Giełdy Pracy danego okręgu są powiązane w Dzielnicową Giełdę Pracy, te zaś w Ogólno-Krajową Giełdę Pracy. Akcję zapomogową prowadzi początkowo miejscowa Giełda Pracy, która w razie potrzeby zwraca się o pomoc do Dzielnicowej, rozporządzającej środkami finansowymi całego szeregu innych Giełd Pracy, a następnie również i do Komisji Wykonawczej. Jednakże do pomocy tej ostatniej rzadko się ucieka, gdyż dzięki sprawności organizacji, Dzielnicowe Giełdy w zupełności spełniają swe zadanie. Giełda Pracy jest również tą instytucją, która dba o rozwój kulturalny i umysłowy towarzyszy. Wychowuje ich zarówno na ludzi światłych, jak i przenikniętych duchem solidarności i pomocy wzajemnej, jako instytucja oparta na tym i poświęcona przeważnie temu celowi. Przedstawiciele Giełd Pracy są reprezentowani na Kongresie Ogólno-Krajowym, ale posiadają wyłącznie głos doradczy. Znaczenie Giełd Pracy dla ruchu syndykalistycznego jest olbrzymie. W Giełdzie Pracy zacierają się różnice, dość często spotykane pomiędzy robotnikami różnych zawodów. One zespalają wszystkich robotników – jako anarcho-syndykalistów – tworzą zwartą armię, owianą duchem solidarności i świętością idei. W ten sposób cały ruch syndykalistyczny obraca się dokoła dwóch osi: Federacji Przemysłowych i Giełd Pracy. Gdy pierwsze służą przeważnie dla celów zawodowych, drugie działają w kierunku ideowym i troszczą się o rewolucję i wolnościowo-socjalistyczne uświadomienie towarzyszy. Anarcho-syndykalizm nadaje im prócz tego jeszcze inne znaczenie. Mając za jeden z głównych swych celów zaprawianie robotników do zarządzania wytwórczością i spożyciem, uważa, że właśnie organizacja Federacji Przemysłowych i Giełd Pracy najlepiej do tego się nadaje. Federacje Przemysłowe przyzwyczajają robotnika do mechanizmu wytwórczego, Giełdy Pracy – przez podział środków zapomogowych – do mechanizmu spożywczego. I tę swoją rolę zachowują po rewolucji socjalnej. Federacje Przemysłowe – to organizacje, zarządzające wytwórczością, Giełdy Pracy zaś - zarządzające wraz z spółdzielniami spożyciem społeczeństwa socjalistycznego, bezpaństwowego. Oczywiście, że w przyszłym ustroju jednostką organizacyjną będzie raczej Komitet Fabryczny, niż związek zawodowy.

[edytuj] Współcześnie

Artykuł "Anarchosyndykalizm" jest jeszcze nierozbudowany i wymaga uzpełnienia treści. Jeżeli chcesz, możesz go zmodyfikować, uzupełnić lub rozbudować.

[edytuj] Zasady Syndykalizmu Rewolucyjnego (według rezolucji MSR)

  • Anarcho-syndykalizm, to ruch rewolucyjny mas pracujących, stojący na stanowisku walki klas, dążący do zrzeszenia wszystkich robotników fizycznych i umysłowych w organizacje walki ekonomicznej, mające na celu wyzwolenie proletariatu spod jarzma pracy najemnej i ciemiężącego aparatu państwowego. Celem jego jest przebudowa całokształtu życia społecznego na zasadach komunizmu bezpaństwowego przez zastosowanie bezpośredniej akcji rewolucyjnej uciskanych. Uważa on, że jedynie ekonomiczne organizacje proletariatu miast i wsi powołane są do spełnienia tych zadań. Anarcho-syndykalizm zwraca się przeto do robotników, nie jako do członków partii politycznych, lecz jako do wytwórców bogactw społecznych, będąc zdania, że z punktu widzenia zdolności przeprowadzenia przebudowy ekonomicznej, partie polityczne w żadnym razie nie mogą być brane pod uwagę.
  • Anarcho-syndykalizm jest zdecydowanym przeciwnikiem wszelkich ekonomicznych i społecznych monopolów. Dąży do zastąpienia ich przez komuny gospodarcze i administracje fabryczne, odbierane przez robotników pól i fabryk i oparte na zasadach wolnego systemu rad, nie podlegającego żadnej władzy lub partii politycznej. Polityce państwa i partii przeciwstawia on ekonomiczną organizację pracy; panowaniu nad ludźmi – zarządzanie rzeczami. I dlatego stawia on sobie za cel ostateczny: nie zdobycie władzy, lecz wyparcie wszelkich funkcji państwowych z życia społecznego. Uważa, że wraz ze zniesieniem własności prywatnej, winna być również zniesiona wszelka władza, i że żadna forma władzy nie wyłączając tak zwanej „dyktatury proletariatu” nie może być nigdy narzędziem wyzwolenia pracy, lecz jedynie źródłem nowych monopolów i przywilejów.”

W powyższych dwóch punktach już wyraźnie zaznacza się bezpaństwowa i antywładzowa tendencja anarcho-syndykalizmu. Swój cel ostateczny widzi on w komunizmie, to jest w uspołecznieniu środków wytwórczości i bogactw ogólnych, ale na zasadzie wolnościowej – bez państwa i władzy, zastąpionych całkowicie przez wolne rady fabryczne i chłopskie oraz komuny miejskie i wiejskie. Różni się on więc zasadniczo od wszystkich innych rewolucyjnych czy nie rewolucyjnych socjalistycznych kierunków robotniczych, głoszących mniej lub więcej scentralizowane „upaństwowienie” życia społecznego. Niemniejszą różnicę widać również i w dziedzinie zadań i zasad praktycznych. W następnych punktach zasad czytamy:

  • Dwojakie jest zadanie anarcho-syndykalizmu: z jednej strony prowadzi on codzienną walkę rewolucyjną o polepszenie warunków bytu ekonomicznego, duchowego i moralnego klasy robotniczej w ramach obecnego ustroju społecznego, z drugiej – jednym z jego ważnych celów jest wychowawcze przygotowanie mas do przejęcia wszystkich rozgałęzień życia społecznego oraz do samodzielnego zarządzania wytwórczością i spożyciem. Anarcho-syndykaliści są przekonani, że organizacją ustroju gospodarczego, opartego w całości na wytwórcach, nie mogą kierować dekrety rządowe i ustawy państwowe, lecz zespolona działalność robotników fizycznych i umysłowych w każdej poszczególnej gałęzi wytwórczości. Będzie to miało miejsce drogą przejęcia zarządu nad każdym warsztatem przez wytwórców samych. Zarządzenie odbywać się będzie w ten sposób, że pojedyncze grupy, fabryki lub gałęzie wytwórcze będą samodzielnymi cząstkami ogólnego organizmu ekonomicznego, które na podstawie wzajemnego porozumienia i zgodnie z ułożonym planem, będą kierować ogólną wytwórczością i przeprowadzać jej podział w myśl interesów ogółu.
  • Anarcho-syndykalizm jest przeciwnikiem wszelkiej tendencji lub organizacji centralistycznej, zapożyczonej od państwa i kościoła i, podobnie jak one, zabijającej samodzielną inicjatywę i myśl. Centralizm – to sztuczna budowa organizacyjna, od góry w dół, która oddaje na łaskę i niełaskę nielicznej mniejszości kierownictwo spraw całego społeczeństwa. Z tego względu jednostka staje się marionetką, kierowaną i wprawianą w ruch z góry. Interesy ogółu muszą ustąpić swego miejsca przywilejom nielicznej garstki; różnorodność jest zastąpiona przez jednostajność; zamiast odpowiedzialności osobistej – powstaje martwa dyscyplina; tresura zastępuje wychowanie. Z tych względów anarcho-syndykalizm stoi na gruncie organizacji federalistycznej, to znaczy budowy organizacyjnej od dołu w górę, na gruncie wolnego zespolenia wszystkich sił na podstawie wspólnych interesów i przekonań.

Czym jest centralizm w życiu zawodowych organizacji robotniczych – o tym miał i ma stale możność przekonywania się każdy zorganizowany robotnik. Idąc zawsze w parze z biurokratyzmem, który kładzie się ciężarem różnych szykan i prześladowań zarówno na jednostkę, jak i na poszczególne związki miejscowe, centralizm staje zawsze prawie na przeszkodzie szerszej akcji ekonomicznej związków zawodowych. Centralne zarządy mogą według swego widzimisię zabronić robotnikom rozpoczęcia akcji o poprawę bytu lub też zlikwidować ją w każdej chwili, nie pytając o zdanie członków, należących do ich organizacji. Niejednokrotnie ma to miejsce w różnych krajach, a i u nas w Polsce jest to zjawisko aż nazbyt częste. Wobec opanowania ruchu zawodowego przez partię polityczne, centralizm w ruchu zawodowym staje się jeszcze bardziej szkodliwy dla prowadzenia szczerej akcji rewolucyjnej związków zawodowych i groźny dla ich walki o zniesienie sytemu kapitalistyczno-państwowego. Przykładów tego mieliśmy dość. Do zabagnienia i sprowadzenia ruchu zawodowego mas pracujących z drogi rewolucyjnej oprócz centralizmu i partii politycznych, przyczynia się niemniej i działalność parlamentarna. Anarcho-syndykalizm formułuje swoje stanowisko do akcji parlamentarnej w sposób następujący:

  • Anarcho-syndykalizm odrzuca wszelką działalność parlamentarną i współpracę klas w ciałach ustawodawczych. Najbardziej liberalne prawo wyborcze nie może przyczynić się do załagodzenia krzyczących przeciwieństw, istniejących w łonie obecnego społeczeństwa; Celem całego systemu parlamentarnego jest nic innego, jak prawne zalegalizowanie panującej obłudy i niesprawiedliwości społecznej – chodzi o to, aby niewolnicy sami prawnie przypieczętowali swoją niewolę.
  • Natomiast anarcho-syndykalizm stoi na stanowisku akcji bezpośredniej i popiera czynnie każdą walkę mas, o ile nie jest ona w sprzeczności z jego celem ostatecznym: obaleniem monopolu gospodarczego i przemocy państwowej. Środkami walki są: strajk, bojkot, sabotaż itd. Swój wyraz najwyższy znajduje akcja bezpośrednia w strajku powszechnym, który, by być zwycięskim w duchu anarcho-syndykalizmu, winien być rozpoczęciem rewolucji socjalnej.

Anarcho-syndykaliści zdają sobie sprawę z mocy zorganizowanej klasy robotniczej, będącej jedynym twórcą bogactw społecznych i wierzą we własne jego siły. Wiedzą oni, że na wypadek strajku np. w przemyśle włókienniczym, robotnicy transportowi wraz z górnikami mogą wstrzymać dowóz surowców i węgla oraz przeszkodzić wywożeniu gotowych już wyrobów – mogą „zagłodzić” fabrykantów. Zawsze i wszędzie kładą nacisk na rozszerzenie się fali strajkowej, - a nie na likwidowanie jej drogą arbitrażową – i doprowadzenie do strajku powszechnego. W walce z łamistrajkostwem są za planowanym i rozmyślnym posługiwaniem się sabotażem, to jest niszczeniem urządzeń fabrycznych, gotowych wyrobów i surowców. Bojkot szkodliwych lub zbędnych wyrobów to znaczy odpowiedzialność wytwórcza, bojkot krajów reakcyjnych, prześladujących ruch robotniczy i rewolucyjny – oto są środki skutecznej walki z wyzyskiem i uciskiem kapitalistycznym i państwowym w ramach obecnego systemu społecznego.

Anarcho-syndykalizm odrzuca wszystkie ustanowione granice polityczne i narodowe i widzi w nacjonalizmie jedynie religię współczesnego państwa, poza którą kryją się wyłącznie interesy klas posiadających. Żąda dla poszczególnych ciał, zjednoczonych na podstawie gospodarczej, - krajowej lub narodowej, - prawa samym prowadzenia ich interesów w solidarnej zgodzie z wszystkimi innymi zrzeszeniami tego samego rodzaju.

  • Z tego względu anarcho-syndykalizm zwalcza militaryzm we wszelkiej postaci i uważa propagandę antymilitarystyczną za jedno z głównych swych zadań w walce z obecnym ustrojem. Jednostkowa lub zbiorowa odmowa spełnienia służby wojskowej, a szczególnie zorganizowany bojkot wytwarzania materiałów wojennych – oto dwa najważniejsze środki walki z militaryzmem.
  • Będąc przeciwnikami wszelkiej zorganizowanej przemocy w rękach jakiegokolwiek bądź rządu, syndykaliści nie przeoczają tego, że ostateczna walka pomiędzy kapitałem dnia dzisiejszego a bezpaństwowym komunizmem jutra nie odbędzie się bez poważnych starć. Dlatego uznają konieczność użycia przez lud rewolucyjny przemocy w jego walce o wywłaszczenie środków wytwórczości i ziemi, jako środek obrony przeciwko przemocy klas panujących. Podobnie jak wywłaszczenie, które rozpocząć i przeprowadzić zwycięsko mogą jedynie rewolucyjne organizacje ekonomiczne, jak też i obrona rewolucji winna spoczywać w ich ręku, powinna być powierzona masom, a nie organizacją militarystycznym stojącym poza nimi.
  • Jedynie rewolucyjne organizacje gospodarcze ludu pracującego posiadają siłę urzeczywistnienia idei jego wyzwolenia i zdolność twórczą dla przeprowadzenia przebudowy społeczeństwa w myśl zasad komunizmu bezpaństwowego.

Jak widać z powyższych zasad ideologicznych, M.S.R. stawia sobie, tym samym wszystkim szczerym robotnikom rewolucjonistom dwa wielki, podstawowe zadania. Pierwsze polega na tym, że biorąc pod uwagę sytuację robotnika, jako wyzyskiwanego i ciemiężonego, M.S.R. dąży przede wszystkim do poprawienia jego bytu ekonomicznego i społecznego w ramach obecnego ustroju, słowem – przyjmuje całkowicie codzienną walkę z klasowym wrogiem mas pracujących – kapitalizmem i państwem. Za drugie swoje podstawowe zadanie M.S.R. uważa zaostrzenie tej walki codziennej i pchnięcie jej w łożysko właściwe: na tory ostatecznego, końcowego i zwycięskiego boju, na tory Rewolucji Socjalnej, która obali całkowicie zarówno państwo, jak i kapitalizm i położy podwaliny pod nowy ustrój oparty na równości, wolności i pracy, ustrój komunizmu wolnościowego, bezpaństwowego.

[edytuj] Linki

Źródło: „http://pol.anarchopedia.org/Anarchosyndykalizm”